Hàng Buồm xưa ở cửa sông Tô Lịch và sông Hồng, nằm trên dãy phố ngang cắt trục đường phố thương mại – trục xương sống của khu phố cổ, kéo từ Bờ Hồ tới Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường qua chợ Đồng Xuân, Hàng Giấy tới dốc Hàng Than gặp đê sông Hồng ngày nay.
Từ cuối thế kỷ XIX, phố Hàng Buồm là nơi tập trung buôn bán, sinh sống của người Hoa từ Trung Quốc sang Việt Nam sinh sống qua các thời kỳ lịch sử khác nhau. Người Hoa xưa cư ngụ đầu tiên từ phố Hàng Ngang tràn sang các phố Hàng Bồ, Lãn Ông rồi đến Hàng Buồm.
Đến nay, cộng đồng người Hoa không ở đây nữa nhưng nét sầm uất vẫn được giữ lại với những cửa hàng, quán ăn uống nối sang cả các ngõ phố từ Hàng Giày cho tới Tạ Hiện, Mã Mây...
Hình ảnh Hàng Buồn xưa và nay. Ảnh tư liệu
Hàng Buồm cũng là một đường phố mà kiến trúc ít thay đổi nhất qua thời gian cho dù cũng đã có một vài ngôi nhà được xây cất lại.
Sau người Hoa từ Hàng Ngang tràn sang chiếm lĩnh phố thì các mặt hàng này dần biến mất. Với vị trí thuận lợi trên bến dưới thuyền tiện cho việc trao đổi hàng hóa với các địa phương nên phố mau chóng trở thành nơi buôn bán và cư trú chính của người Hoa Quảng Đông.
Tấm bia đá ghi lại dấu ấn cụ Tôn Trung Sơn đã từng đặt chân tới phố Hàng Buồm
Cũng từ đó, Hội quán Quảng Đông được xây dựng ngay trên phố mà nay là là địa điểm của ngôi trường mẫu giáo Tuổi Thơ. Nằm khuất sau cổng trường là tấm bia đá in song ngữ Hoa – Việt ghi lại dấu ấn quan trọng “Cụ Tôn Trung Sơn , người lãnh đạo cách mạng dân chủ vĩ đại của Trung Quốc năm 1904 đã từng tới đây”.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đặc biệt là những ngày đầu t oàn quốc kháng chiến, Hàng Buồm nằm ở trung tâm Liên khu I. Do Ủy ban Kháng chiến Liên khu cho phép các cửa hàng buôn bán của Hoa Kiều được tự do mở cửa nên phố này là nơi duy nhất ở Hà Nội có các hoạt động dịch vụ nhộn nhịp với những hoạt động dịch vụ không khác gì thời bình. Một trong hai trạm quân y của Liên khu I cũng được đặt ở đây, số nhà 26.
Một cửa hàng bán nộm ngon có tiếng trên phố Hàng Buồm bây giờ. Ảnh: Khiếu Minh
Cộng đồng người Hoa không ở đây nữa nhưng nét sầm uất vẫn được giữ lại với những cửa hàng, quán ăn uống nối sang cả các ngõ phố từ Hàng Giày cho tới Tạ Hiện, Mã Mây...
Hàng Buồm cũng là con phố sở hữu cho mình rất nhiều những di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng của đất Hà thành như Ngôi đền Bạch Mã, 1 trong trấn thành Thăng Long, nay nằm ở số nhà 76.
Ngôi đền thờ thần Long Đỗ là công trình kiến trúc khá đồ sộ, quy hoạch theo chiều sâu, kéo dài từ hè phố Hàng Buồm đến phố Ngõ Gạch, xây dựng theo hướng Đông Nam.
Sử sách còn ghi lại câu chuyện nhuộn màu huyền thoại về sự tích đền Bạch Mã. Đó là thời vua Lý Công Uẩn rời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, bắt tay ngay vào việc xây thành lũy. Nhưng xây đến đâu thành đều bị sụp. Một đêm nọ nhà vua được thần Long Đỗ - vị thần núi Nùng, báo mộng cứ theo dấu chân ngựa mà đắp thì thành tất sẽ vững.
Thần vừa dứt lời, một con ngựa trắng từ trong đền đi ra chạy tới hướng Tây, rẽ qua hướng Đông một vòng rồi lại biến mất vào trong đền. Vua Lý cho đắp thành theo dấu chân bạch mã quả nhiên, thành Thăng Long xây đến đâu vững trãi tới đó.
Thêm 1 di tích vô cùng quan trọng nữa tại phố Hàng Buồm là ngôi đền Quan Đế nằm ở số nhà 28, nay được trưng dụng làm Trung tâm thông tin phố cổ.
Phía bên trong đền Quan Đế. Ảnh: Khiếu Minh
Đình Dương Tử xưa nằm tại số nhà 8 trên phố Hàng Buồn. Ảnh: Khiếu Minh
Trên phố Hàng Buồm còn có ngôi đình Tử Dương nằm ở nhà số 8, do đân làng Kim Ngưu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên ra Thăng Long hành nghề lập nên.
